Toegang tot de computer door middel van Braille & Spraak

Toegang tot de computer is van groot belang om te kunnen studeren en werken, maar ook in de persoonlijke sfeer is het noodzakelijk om toegang te hebben tot een computer omdat deze steeds meer gebruikt voor het surfen op het internet, het maken van een document en het corresponderen via e-mail. Om als visueel beperkte gebruik te kunnen maken van een computer moet de beeldscherminformatie in veel gevallen worden vergroot, voorgelezen of weergegeven in braille. Het gaat daarbij om de inhoud van documenten, maar ook het bedienen van de computer door middel van menu’s en dialoogvensters.

Demo van de functies van een schermleesprogramma

Toegankelijkheidsopties computer besturingssysteem

Het besturingssysteem van zowel Apple als Microsoft heeft een aantal mogelijkheden om mensen met een beperking de computer (gemakkelijker) te laten gebruiken. De meest gebruikte aanpassingsmogelijkheden voor visueel beperkten zijn: het instellen van het gebruikte lettertype en de grootte er van, de voor- en achtergrondkleuren bij tekstweergave, het vergrootglas waarmee alles tot 5x kan worden vergroot, het beter zichtbaar maken van de muisaanwijzer en de ‘Narrator’ of ‘voiceOver’, een synthetische spraakuitvoer die de scherminformatie voorleest. Apple gaat hierin met de VoiceOver erg ver, deze is dan ook voldoende voor het algemeen gebruik van een Apple computer door een visueel beperkte gebruiker. Voor computers met een Microsoft besturingssysteem zijn de toegankelijkheidsmogelijkheden voor visueel beperkte computergebruikers maar voldoende voor een kleine groep leerlingen of cliënten. De meesten zullen gebruik moeten maken van een professioneel schermleesprogramma voor computeruitvoer in o.a. braille en spraak.

Schermleessoftware met braille- & spraakuitvoer

Mensen die zeer slechtziend of blind zijn en visueel de scherminformatie niet kunnen waarnemen en de focus niet kunnen volgen zijn aangewezen op een alternatieve weergave van de scherminformatie. Er zijn verschillende softwarepakketten die voorzien in spraak- en/of braille-uitvoer om een visueel beperkte computer gebruiker toegang tot de computer te geven. Deze software wordt schermleessoftware ofwel ‘screenreader’ software genoemd. Voor computertoegang met braille is naast de schermleessoftware een brailleleesregel nodig.

De schermleessoftware leest de tekst van het scherm voor en gebruikt daarbij een programma voor synthetische spraak en de geluidskaart van de computer. Op het zelfde moment kan de tekst ook in braille op een brailleleesregel worden weergegeven. Dit geldt zowel voor de tekst van een document als voor alle menuteksten, dialoogvensters en bedieningsmogelijkheden van het besturingssysteem. De schermleessoftware heeft veel verschillende functionaliteiten zoals het voorlezen van een letter, woord, zin of hele tekst. Lopende teksten kunnen worden voorgelezen, maar ook rijen, kolommen en tabellen kunnen via de spraakuitvoer worden beluisterd of in braille worden gelezen op een brailleleesregel. Hierbij kan men in de meeste gevallen kiezen tussen verschillende synthetische stemmen en kan de snelheid en het volume naar wens worden ingesteld.

De schermleessoftware geeft toegang tot de meeste computer programma’s zoals een tekstverwerker, e-mail programma, spreadsheet programma, internetbrowser en velen andere programma’s waarbij moet worden opgemerkt dat het steeds alleen gaat om de informatie die tekstueel kan worden weergegeven. Daarnaast moet het betreffende computer programma behoren tot de computerprogramma’s die door het gebruikte schermleesprogramma worden ondersteund.

Of er gebruik wordt gemaakt van braille, spraak of een combinatie van beide is afhankelijk van een aantal factoren zoals de beschikbaarheid van een brailleleesregel en de persoonlijke voorkeur van de gebruiker. Sommige geven de voorkeur aan spraak-uitvoer, anderen aan de combinatie van spraak- en braille-uitvoer, maar er zijn er ook die de computer willen gebruiker met alleen braille als uitvoer. Braille-uitvoer is echter noodzakelijk of in ieder geval sterk aan te raden bij ongewone teksten zoals computercode, het leren van een (vreemde) taal om een goede spelling en woordbeeld te krijgen en wanneer het nodig is om ruimtelijk inzicht te verkrijgen in de tekstweergave op het computerbeeldscherm.

Braille 6-punts en 8-punts

Braille is gebaseerd op een puntschrift waarbij het patroon van de punten bepaald welk teken wordt weergegeven. Braille bestaat van oorsprong uit een patroon van 6 voelbare punten (tweemaal drie boven elkaar geplaatste punten). Hiermee kunnen 63 verschillende puntpatronen worden gemaakt. Aangezien het aantal tekens dat wordt gebruikt meer is dan 63 moesten er combinaties van brailletekens worden gebruikt of moest de betekenis van een teken worden afgeleid uit de context van de informatie.

Bij het werken met een computer was er sterk de behoefte aan meer verschillende braillepatronen om alle tekens uniek en als enkel teken te kunnen representeren. Hiervoor is het 8 punts braille ontwikkeld (tweemaal vier boven elkaar geplaatste punten). Met 8-punts braille zijn er 253 verschillende puntpatronen mogelijk. Voor het 8-punts braille is een nieuw braille ontwikkeld dat vaak computerbraille wordt genoemd waarbij het 6-punts braille de naam literatuur braille heeft gekregen. Hierbij blijven de letters van het alfabet wel gelijk aan het 6-punts braille, maar zijn er veel verschillen in de weergave van bijvoorbeeld: hoofdletters, cijfer, leestekens en accentletters.

Gebruik van 8-punts braille op papier of in boeken is wel mogelijk maar kost veel meer papier en wordt daarom maar weinig toegepast en het gebruik van 6-punts braille op een brailleleesregel is niet efficiënt omdat je daarmee meer brailletekens nodig hebt dan in 8-punts braille om dezelfde informatie weer te geven en je moet weer uit de context van de informatie afleiden wat de betekenis van sommige brailletekens is.

Gebruikers van braille-uitvoer op de computer die moeite hebben het 8-punts braille te leren werken nog wel eens met 6-punts braille op de brailleleesregel.

Braillemonitor

Om als leerkracht of begeleider van een gebruiker van braille-uitvoer te kunnen volgen welke scherminformatie op enig moment op de brailleleesregel wordt weergegeven, hebben sommige schermleesprogramma’s een braillemonitor. Een venster dat kan worden ingeschakeld en waarin de informatie wordt getoond die op dat moment op de brailleleesregel staat.

Schermleessoftware waarmee braille en spraak kan worden weergegeven is o.a. JAWS, SuperNova,   Window-Eyes and Virgo. Het schermleesprogramma SuperNova combineert braille, spraak en vergroting.

Brailleleesregels

Een brailleleesregel is een apparaat dat voor of onder het computertoetsenbord wordt geplaatst en dat door middel van een rij braille cellen een aantal woorden in braille weergeeft. Visueel beperkte computergebruikers die het scherm niet kunnen lezen, gebruiken een brailleleesregel om de teksten van het beeldscherm te lezen. De braille cellen geven met 1 – 8, boven een vlakke plaat uitstekende braillepennetjes, een karakter weer en je hebt brailleleesregels van 40-80 braille cellen. Voor mobiele apparaten zijn er brailleleesregels van 12-40 cellen. Op de brailleleesregel is maar een klein deel van alle scherminformatie tegelijk te lezen, maar door middel van navigatietoetsen is het mogelijk steeds een ander deel van de scherminformatie op de brailleleesregel weer te geven. Bij ieder brailleteken is een knopje de ‘cursor routing’ (zie afbeelding) waarmee je in de eerste plaats de cursor op een gewenste plek in een tekst kunt zetten om tekst in te voeren of te bewerken. De cursorrouting kan afhankelijk van het gebruikte schermleesprogramma ook ander functies hebben zoals het opvragen van de eigenschappen van de tekst waarop de cursor staat en als Enter toets. De andere knoppen zijn hoofdzakelijk voor navigatie van het in braille weergegeven schermdeel over het computerscherm en het veranderen van de brailleweergave instellingen.

Brailleleesregels zijn complexe apparaten en de productie van een betrouwbare leesregel is duur. Naast brailleleesregels voor brailleweergave van computerinformatie zijn er ook kleine brailleleesregels voor mobiele apparaten zoals notitie apparatuur, PDA’s en telefoons.

Er zijn verschillende brailleleesregel producerende bedrijven in de wereld. De meest gebruikte leesregels zijn die van bedrijven zoals Handy Tech, Baum, Papenmeier, Optelec, Euro Braille en Freedom Scientific.