Contact
Esther RiekenEsther Rieken
Gepubliceerd op

Het belang van tactiele vorming

in het onderwijs aan blinde en slechtziende leerlingen

Touch has a memory – John Keits

 

 Denk eens terug aan de laatste keer dat je een winkel in stapte waar je nog niet eerder was geweest. In één seconde na jouw stap over de drempel heb je al een globaal beeld van de ruimte: de producten in de schappen of rekken, de muziek die aan staat, de plaatsing van de kassa, borden met aanbiedingen erop, de temperatuur, de grootte van de zaak, de kleur van de vloer en wanden. Stel je nu voor dat je dezelfde winkel in was gestapt met je ogen dicht. Wat blijft erover van deze waarneming?

Een zoals hierboven beschreven waarneming bestaat voor 80% uit visuele informatie.  Zicht missen is ontzettend ingrijpend. Gelukkig hebben we nog andere zintuigen om de wereld om ons heen mee waar te nemen:  tast, reuk en gehoor. Geluiden en geuren komen vanzelf op je af. Denk aan het geluid van de muziek in de winkel of de geur van het parfum van een voorbijganger. Om letterlijk met iets in aanraking te komen en zo je waarneming aan te vullen, moet je iets doen. Je handen uitsteken, hoe eng dat soms ook is.

Een kind dat niet kan zien van jongs af aan stimuleren om de tast te gebruiken is dan ook van groot belang. Hiermee help je hem om één van de twee zo essentiële kanalen om de wereld om hem heen te leren kennen goed te benutten. In de huidige onderwijspraktijk komt het stimuleren van tactiele vaardigheden, door onder andere de oplopende druk op taal en rekenen, wel eens in het gedrang. Tijd om hier verandering in te brengen. Tactiele vorming verdient een plaatsje in het hart van het onderwijs aan deze doelgroep.

Tactiele vorming?

Onder tactiele vorming verstaan we het opbouwen van vaardigheden, kennis en inzicht met betrekking tot het tastzintuig. In eerste instantie kan hierbij gedacht worden aan tactiele vaardigheden zoals het discrimineren van kleine details met de vingertoppen of het verkennen van een voorwerp met beide handen. Dit is een wezenlijk onderdeel van tactiele vorming, maar het omvat zeker nog meer. Zo dient er bij tactiele vorming ook stil te worden gestaan bij het bestaan van verschillende materialen en texturen en hun eigenschappen. En het opbouwen van het vertrouwen om op de tast iets (onbekends) te verkennen. Tot slot valt ook op te merken dat tactiliteit niet alleen de handen betreft. Een veertje langs je wang kriebelen, een boom met heel je lijf omarmen, met je voeten in het warme zand, het gewicht van een steen voelen in je spieren.  Waarnemen kan je met je hele lijf. Laten we daar vooral gebruik van maken.

Zeven redenen waarom tactiele vorming zo belangrijk is:

  1. Tot betere taststrategieën komen

Leerlingen met een visuele beperking hebben de neiging zich te richten op de details bij het op de tast verkennen van een object terwijl juist met beide handen iets omvatten heel verhelderend kan zijn. Ook zijn er andere technieken die zinvol kunnen zijn zoals iets op je platte hand laten rusten om te voelen hoe zwaar het is of met je duimen over het oppervlakte wrijven om de structuur te leren kennen. Deze handelingen vragen structurele oefening. 

  1. Basis voor oriëntatie

Zacht, glad, koud, zwaar, verend, stroef, bobbelig, scherp. De materiele wereld kent vele materialen met elk weer andere eigenschappen. Deze leren kennen is op zichzelf al een verrijking, het vergroot immers je wereld.  Daarnaast helpt het om objecten sneller te herkennen wat helpt bij het oriënteren in een (onbekende) ruimte. 

  1. Vertrouwen opbouwen en normalisatie

Iets aanraken zonder dat je weet wat het is of het kan zien, is spannend. Wanneer deze spanning overheerst kan het de algemene ontwikkeling in het algemeen en de taalontwikkeling in het bijzonder beperken. Door veel te oefenen kan een kind ervaren dat het meestal wel mee valt en dat iets op de tast verkennen juist ook leuk kan zijn. Het inzetten van tast wordt door oefening steeds normaler, voor zowel het kind als de directe omgeving van het kind (zoals klasgenoten). Wanneer deze vertrouwdheid met het tastzintuig eenmaal is gerealiseerd heeft een kind daar de rest van zijn/haar leven profijt van. 

  1. Lichaamsbesef

Tasten zorgt er niet alleen voor dat kinderen meer leren over de ruimte om hen heen maar ook over hun eigen lijf. Door met je handen, voeten, billen, etc. contact te maken met de materie om je heen ervaar je waar jouw lijf eindigt en de buitenwereld begint.

  1. Voorbereiding op- en ondersteuning bij braille

Bij het lezen van de fijne puntjes van het brailleschrift komen juiste tactiele vaardigheden goed van pas.

  1. Voorbereiding op- en ondersteuning bij tactiel rekenmateriaal, tactiele tekeningen en aardrijkskundige kaarten

Braille is niet het enige tactiele materiaal dat een leerling tegen komt in het onderwijs. Ook bij rekenen (en later bij wiskunde), aardrijkskunde en biologie kan een leerling goede tactiele vaardigheden gebruiken. Zo wordt er bij rekenen gebruik gemaakt van kralenkettingen, 100-velden en breukenborden. En komen bij de zaakvakken tactiele tekeningen en kaarten voorbij. Zowel het met twee handen overzicht creëren en de discriminerende taststrategieën met de vingers komen hier goed van pas.

  1. Nieuwsgierigheid stimuleren

Deze laatste is de minst genoemde in de literatuur maar wellicht de belangrijkste. Een kind met goed zicht ziet van alles om zich heen wat zijn/haar nieuwsgierigheid activeert. Deze nieuwsgierigheid is de basis van het leren kennen van de wereld om hen heen. Een kind met een visuele beperking mist deze prikkels. Door deze kinderen te stimuleren om op de tast de wereld om hen heen te verkennen activeer je ook ben hen deze zo belangrijke nieuwsgierigheid. Er valt zo veel te ontdekken wanneer een kind zijn handen uitgaat steken en vragen gaat stellen, het vergroot hun wereld en vult hun woordenschat aan/in. Dit gaat vaak niet vanzelf, hierin ligt een belangrijke taak voor iedereen die bij het kind betrokken is.

Kortom; door structureel aandacht te besteden aan tactiele vorming bereid je een kind voor op het leven op de tast. Laten we dat nooit uit het oog verliezen.

 

Vragen of opmerkingen? erieken@bartimeus.nl

 

Bronnen

De tuin te lijf – H. Schuman

FanTASTisch – A. Withagen

Kennisgroep Blinde Kinderen – Bartiméus

Touch and Blindness – M. A. Heller

Vorm in beeld gebracht – E. Kikkers, Bartiméus reeks

Deel dit artikel