Contact
Don van DijkDon van Dijk
Gepubliceerd op

Braille op de brailleleesregel

Inleiding 6-punts braille

“Braille” is, zoals vrijwel iedereen weet, het letterschrift voor braillelezers. Braillelezers kunnen teksten lezen door met hun vingers combinaties van puntjes af te tasten. Brailleletters kunnen gedrukt zijn in (dik) papier, maar kunnen ook worden gevormd door een elektronisch aangestuurd, mechanisch apparaat, de zogenaamde brailleleesregel.

Het is beslist niet zo dat iedere blinde in staat is “vlot” braille te lezen. Een ervaren braillelezer haalt leessnelheden vergelijkbaar met of soms zelf hoger dan een ziende.

Daarentegen gebruiken heel veel blinden het brailleschrift alleen voor korte teksten. Opschriften op de verschillende potjes in de keuken bijvoorbeeld.

 

Filmpje “Oh, braille. Hoe pak je dit nu weer aan” – Vincent Bijlo

Op latere leeftijd geen zwartschrift meer kunnen lezen en dan braille leren is voor veel mensen erg moeilijk. Je ziet dan ook dat deze groep, in dit computertijdperk het liefst werkt met spraaksynthese, om zich teksten te laten vóórlezen. En een brailleleesregel alleen als “ondersteuning” gebruikt.

Een groot voordeel van braille voor mensen die het braille lezen beheersen, is natuurlijk dat teksten exact worden weergegeven, terwijl spraak “vluchtig” is. Een getal of een moeilijk woord foutloos in je “opnemen” met synthetische spraak, is vaak lastig. Veel blinden en zeer slechtzienden werken aan de computer daarom graag met een “dubbele aanpassing”: spraak én braille.

 “Zespunts” braille

In het oorspronkelijke brailleschrift, zoals dat bedacht is door Louis Braille, bestaan letters en leestekens uit groepjes van 1 tot 6 puntjes. Een groepje van 6 wordt een braillecel genoemd. Iedere cel is dus in principe één letter of leesteken. De afmeting van zo’n cel is zodanig, dat een letter door een geoefende lezer in één aanraking, onder één vingertop gelezen kan worden.

6 punts braillecelDe rangschikking van de 6 punten is zoals de “6” van een dobbelsteen
of domino blokje. Om aan te kunnen geven welke punten men bedoelt,
is een manier van tellen afgesproken die internationaal erkend wordt:

Met 6 punten zijn 63 combinaties mogelijk. Eigenlijk 64, 2 tot de macht 6, maar de spatie (alle punten “laag”) gaat daar uiteraard vanaf.
Vraag:

In het onderstaande filmpje geeft Wim aan dat als je de eerste 10 letters van het braille alfabet kent, je de andere 16 ook kent. Waarom?

 

Bekijk het filmpje “Braille basis”

 

De basis wordt gevormd door de letters “a” tot en met “j”. Deze gebruiken alleen de bovenste vier punten 1, 2, 4 en 5:

Braille a tot en met j

De “k” tot en met “t” zijn gelijk aan de “a” tot en met “j”, maar dan met punt 3 toegevoegd:

Braille k tot en met t

De “u”, “v” en “x” tot en met “z” zijn óók zoals de “a” tot en met de “e”, maar nu met de punten 3 én 6 erbij:

Braille u tot en met w

De letter “w” vormt een uitzondering omdat die eerst niet bestond in braille. Louis Braille was namelijk een Fransman en in het Frans is de letter “w” niet gebruikelijk. Van de 63 mogelijke combinaties worden er dus 26 gebruikt voor de letters “a” tot en met “z”.

Inleiding 8-punts braille

Door 80 van die braillecellen op een rij te plaatsen kon in het MS-DOS tijdperk precies één hele schermregel worden weergegeven in braille. Theoretisch althans, want binnen het 6-punts braille kent het brailleschrift speciale “voorzettekens”, zoals het hoofdletterteken en het cijferteken, waardoor een hoofdletter en een cijfer twee posities in beslag nemen. Op een elektronisch aangestuurde brailleleesregel van 80 braillecellen heb je dan nog steeds niet de hele regel, zodra er hoofdletters of cijfers in de tekst voorkomen. Natuurlijk had men ervoor kunnen kiezen de leesregel nóg breder te maken, zodat er wél plaats was voor extra tekens. Maar hoe breed dan? 90, 100? Afgezien van de kosten zou zo’n leesregel dan ook wel onhandelbaar groot worden.

Die onhandige extra braillekarakters vormden één reden om bij het ontstaan van braille-leesregels over te stappen van 6 punts op 8 punts braille. Men wilde óók graag een één op één representatie van hetgeen op het scherm te lezen viel. Ieder karakter op het scherm wordt dan voorgesteld door één brailleteken. Een nadeel van voorzettekens op een brailleleesregel is ook dat tabellen nooit netjes “recht” onder elkaar weergegeven worden, als er hoofdletters of cijfers in de kolommen voorkomen. Dus koos men voor precies 80 braillecellen in het DOS tijdperk. Een andere reden was de behoefte om méér dan 63 verschillende tekens in braille te kunnen onderscheiden.

In de computertechnologie werkte men al met groepjes van 8 bits: een byte. Ieder karakter op het beeldscherm werd (in de MS-DOS tijd) aangestuurd door één byte ofwel 8 bits. Met 8 bits kun je “2 tot de macht 8”, ofwel 256 combinaties maken. Als je de spatie niet meerekent, dus ruimte voor 255 karakters.

Het lag voor de hand dat de eerste ontwikkelaars van leesregels, alle 255 karakters, zoals die op het beeldscherm konden voorkomen, een “eigen” braille equivalent wilden geven. Dan heb je voor ieder “bit” een puntje nodig! Zo is het 8-punts of computerbraille ontstaan.

braillecel 8 puntsOm verwarring in de telling van de punten in een braillecel te voorkomen is de “nummering” van de oorspronkelijke 6 punten gehandhaafd. De twee extra punten zijn onderaan toegevoegd: punt 7, linksonder punt 3 en punt 8, rechtsonder punt 6.

De meest gebruikte karakters “a” tot en met “z” zijn in 8-punts braille hetzelfde als in 6-punts braille. Daarbij worden de extra punten 7 en 8 dus niet gebruikt.

Hoofdletterteken

Louis Braille heeft er niet voor gekozen aparte brailletekens te maken voor de 26 hoofdletters. Op die manier voorkwam hij dat dan al 52 van de 63 combinaties “verbruikt” zijn.

Vraag:

Waarom is het woord “Aap” geschreven met 4 braille karakters?

aap in braille

Bekijk het filmpje “Hoofdletters en cijfers”

Moet in braille een hoofdletter worden weergegeven, dan wordt de overeenkomende “kleine letter” gebruikt, voorafgegaan door een speciaal teken: het zogenaamde “hoofdletterteken”. Dit bestaat uit de punten 4 en 6.

Het woord Aap (met hoofdletter “A”) bestaat dan uit 4 brailletekens.

Het hoofdletterteken betekent voor de lezer dus dat de éérstvolgende letter een hoofdletter is. De daaropvolgende letter (hier ook een “a”) is dus wél een kleine letter.

Permanent hoofdletterteken

Een hoofdletter beslaat in braille dus twee braillecellen. Een afkorting die helemaal uit hoofdletters bestaat, zoals KLM, zou op die manier geschreven zes brailletekens vergen. Dat geeft niet alleen een erg lang woord, maar het leest ook niet prettig. Daarom bestaat naast het hoofdletterteken ook nog het “permanent hoofdletterteken”.

Dit bestaat uit de punten 4 en 5.

De afkorting KLM wordt dan:

hoofdletters klm in braille

Het permanent hoofdletterteken betekent voor de lezer dat alle letters die erna komen, tót aan de eerstvolgende spatie of leesteken, allemaal hoofdletters zijn. Er is nog een speciale regel als meer dan drie woorden, die geheel uit hoofdletters bestaan, achter elkaar komen, maar dat gaat voor deze kennismaking met zespunts braille wat te ver.

Hoofdletters in 8-punts braille

Om hoofdletters aan te geven wordt punt 7 aan de letter toegevoegd:

8 punts braille hoofdletters

In afkortingen zoals KLM krijgt iedere letter een punt 7. Daarmee zijn hoofdlettertekens en permanent hoofdlettertekens dus overbodig geworden.

Cijferteken

Een soortgelijke “truc” als met hoofdletters heeft Louis Braille ook bedacht voor de cijfers. De cijfers “1” tot en met “9” en “0” worden óók weergegeven met de brailletekens voor “a” tot en met “j”, maar dan voorafgegaan door het zogenaamde “cijferteken”. Dit bestaat uit een cel met de punten 3, 4, 5 en 6. (Voor zienden: een hoofdletter “L” in spiegelbeeld!)

braille cijfers met voorteken

In een zwartschrifttekst wordt voor het braille cijferteken meestal het “hekje” # gebruikt. Cijfer 1 in braille kun je in zwartschrift dus noteren als #a, 2 = #b, 3 = #c, enzovoort.

Er bestaat géén “permanent” cijferteken. Het braille cijferteken geeft zelf al aan dat alle letters ná het cijferteken, cijfers zijn. Weer tot aan een spatie of leesteken.

2007 in braille

( # b j j g ) betekent dus: 2007.

Cijfers in 8-punts braille

Het had wellicht voor de hand gelegen om, net als bij hoofdletters, cijfers weer te geven als letters, maar dan met punt 8 erbij. Dat is, vreemd genoeg, niet gebeurd. Net als in 6-punts braille zijn in het 8-punts braille in de loop der jaren allerlei landelijke afwijkingen ontstaan. Amerikaans computerbraille is anders dan Duits of Nederlands computerbraille. Verschillen zitten dan niet in de letters a t/m z, maar vooral in de leestekens én in de manier waarop cijfers worden weergegeven.

 

Vraag:

In het onderstaande filmpje geeft Wim geeft aan dat er ook een methode is om cijfers weer te geven in 8 punts braille. Op welke manier(en) kan dit worden geschreven?

 

Bekijk het filmpje “Computerbraille”

 

In Nederland wordt op brailleleesregels meestal óf de Amerikaanse braillecode óf de Duitse braillecode gebruikt. In de Amerikaanse code zijn de cijfers 1 t/m 0 gelijk aan de a t/m j, echter “omlaag gezakt. Dus in plaats van:

1 tot en met 0 in 8 punts braille

Als een braillegebruiker zegt: “ik werk met gezakte cijfers”, dan gebruikt hij/zij de Amerikaanse tabel. In de Duitse 8-punts braillecode worden cijfers 1 t/m 9 weergegeven als a t/m i met punt 6 erbij. De “0” wijkt af, om verwarring met de letter “w” te voorkomen:

brailletabel duits

Je moet als braillelezer dus goed weten in welke “taal” een tekst geschreven is. “Duitse” cijfers zijn in de Amerikaanse code namelijk leestekens:

2007 in de Duitse 8-punts code is dus:

2007 in 8 punts braille

Naast deze verschillen in cijferweergave, zijn er tussen de verschillende 8 punts “talen” vooral veel verschillen bij de leestekens.

Het zal duidelijk zijn dat iemand die het 6-punts Nederlandse brailleschrift beheerst en kennismaakt met 8-punts braille, even zal schrikken en het gevoel krijgt opnieuw te moeten leren lezen! Tot op zekere hoogte is dat natuurlijk zo, maar de meeste ervaren braillelezers geven aan, vrij snel gewend geraakt te zijn aan “8-punts”.

8-Punts braille zou in principe natuurlijk ook op papier geprint kunnen worden. In de praktijk gebeurt dat zelden, omdat het relatief meer papier kost. Sommige schermleesprogramma’s die leesregels aansturen kunnen ingesteld worden op 6-punts braille en dus toch weer met voorzettekens werken!

Brailletabellen en weergave

In de teksten over 6- en 8-punts braille heb je al kunnen zien dat er (veel) verschillende brailletabellen op de wereld in omloop zijn. In alle schermleesprogramma’s kan de gebruiker kiezen met welke tabel hij of zij wil werken. En hoewel brailleleesregels altijd 8-punts cellen hebben, zijn er fabrikanten van schermleesprogramma’s die naast 8-punts tabellen ook nog voorzieningen inbouwen om met 6-punts of literatuurbraille te werken. Soms compleet met alle regels van 6-punts braille, dus ook voorzettekens (toch weer!). Soms simpelweg door het weglaten van punt 7 en 8, wat dus geen echt 6-punts braille is, maar afgekapt 8-punts.

Leestekens

Uiteraard zijn er ook brailletekens voor de leestekens zoals punt, komma, vraagteken en haakjes. Je zult die in de brailletabellen kunnen terugvinden.

Samentrekkingstekens en kortschrift

Braille neemt veel meer ruimte in dan zwartdruk. Ter indicatie: op een braillepagina passen ongeveer 28 regels, in zwartschrift rond de 60. Ook het aantal karakters per regel ligt veel lager. Globaal kan men stellen dat één pagina in zwartschrift, omgezet in braille ongeveer drie pagina’s in beslag neemt. En dan is ook nog eens het gebruikte papier veel dikker. Zodoende heb je voor de Bijbel in braille een complete archiefkast nodig!

 

Om papier te sparen en vooral om de leessnelheid te verhogen wordt in veel talen gewerkt met een verkorte versie van het brailleschrift, waarbij sommige veel voorkomende lettercombinaties of woorden hun eigen teken krijgen. In het Nederlands waren er bijvoorbeeld aparte tekens voor “sch”, “ch”, “oe” en “ij”. Zo was de “ij” als samentrekking van een “i” en een “j” gelijk aan het teken voor de griekse y (punten 1, 3, 4, 5, 6). Deze tekens worden echter niet meer gebruikt.

 

Er zijn verschillende “graden” van kortschrift, die in verschillende talen vaker of minder vaak worden gebruikt. In het Nederlands wordt geen gebruik gemaakt van kortschrift, terwijl in het Engels de meeste teksten in graad twee kortschrift geschreven zijn. Kortschrift moet men dus per taal apart leren!

Meekijken op een braille leesregel (de braille-   monitor)

Als je wilt weten welke informatie er op een bepaald moment op de brailleleesregel staat, kun je dat aan de gebruiker vragen. Zelf (visueel) lezen van deze informatie kan alleen als de gebruiker stopt met lezen en zijn handen van de leesregel afhaalt. Daarom hebben de meeste schermlezers de mogelijkheid van een braillemonitor op het scherm, waarop je kunt lezen welke informatie naar de brailleleesregel wordt gestuurd.

Ook kun je op het scherm kijken waar de focus staat. Op deze manier kun je achterhalen wat er op de brailleleesregel staat.

Brailleleesregel met Visio in braille

Braillemonitoren

De braillemonitoren laten alleen zien welke informatie de schermleessoftware naar de leesregel stuurt. Een foutmelding van de leesregel zelf, of het interne menu van de leesregel kan je hiermee dus niet uitlezen.

Jaws braillemonitor

Bij Jaws moet je een apart programmaatje opstarten om de braillemonitor te kunnen gebruiken. Dit programma heet “Braillevenster”. Standaard staat deze in het startmenu van “Jaws”.

SuperNova monitor

Indien de cliënt gebruik maakt van het schermleesprogramma Supernova is het eenvoudig de braillemonitor aan te zetten met de toetscombinatie:

Linker Control + Linker Shift + 1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Deel dit artikel