Contact
Liduin van SchaijkLiduin van Schaijk
Gepubliceerd op

Sociaal-emotionele ontwikkeling

De sociaal-emotionele  ontwikkeling van het blinde kind verloopt net als het ziende kind via verschillende stappen. Vaak heeft het blinde kind voor deze stappen  meer en op een andere manier stimulans nodig van zijn ouders en andere direct betrokkenen. Sommige mijlpalen zoals separatie-angst, eenkennigheid en  objectpermanentie (voorwerpen symbolisch kunnen weergeven) worden bij het blinde kind vaak later behaald. Een gezonde sociaal emotionele ontwikkeling zorgt ervoor dat het kind goede relaties aan kan gaan met volwassenen en andere kinderen.

Hoe stimuleer je een gezonde sociaal-emotionele ontwikkeling?

  • De eerste weken liggen blinde baby’s vaak stil in hun bedje, waardoor het erop lijkt alsof ze niet op de ouder reageren en niet openstaan voor contact. Dit kan voor je voelen als een afwijzing. Je kindje is echter aan het luisteren. Je kindje zal vaak juist  reageren als het stil is of als er tegen hem  gepraat wordt en tegelijkertijd opgepakt wordt.
  • Direct lichamelijk contact maken met je kind bevordert het gevoel van veiligheid en vertrouwdheid. Dit kan je doen door bijvoorbeeld  contactspelletjes, je kindje  vaak dragen in de draagzak op je lichaam, je kindje een massage geven.
  • In de eerste fase van 0-6 maanden is het belangrijk  om te zorgen  voor een voorspelbare omgeving met een vast dagritme, veel rust en regelmaat. Dit betekent dat het kindje zoveel mogelijk in zijn eigen vertrouwde omgeving is, verzorgd wordt door een beperkt aantal verzorgers en beschermd wordt tegen overprikkeling van  stemmen en andere geluiden.  Het respecteren van de behoefte aan rust en pauzes van het blinde kindje is hierbij belangrijk zodat het kind tijd krijgt om zijn indrukken te verwerken.
  • De signalen en lichaamstaal van een blinde baby kunnen moeilijker te begrijpen zijn dan van een ziend kind. Bijvoorbeeld het wegdraaien van het hoofdje betekent dat het kind juist luistert, open handjes betekenen nieuwsgierigheid en interesse.  Ook de gezichtsuitdrukking van het blinde kind is  minder duidelijk en uitgesproken. Als je vragen hebt over gedragingen van je kindje  kan een ambulant begeleider van Visio of Bartiméus samen met je observeren en meedenken. Dit kan ook met behulp van VIPP-V (Video-feedback  Intervention to Promote Positive Parenting in parents of children with Visual Impairment). Door middel van analyse van videobeelden van je  kind leer je  de signalen van je blinde kindje herkennen en kun je hier ook meer op aansluiten, dit bevordert de band met je kind  op een positieve manier.
  • Leren kennen van de directe omgeving helpt je kind zich er veilig en vertrouwd te voelen. Dit kun je doen door  samen met je kind de  geluiden en de geuren in huis op te zoeken en te benoemen. Bijvoorbeeld samen luisteren naar de aardappelen die koken, ruiken aan de zeep in de badkamer, het parfum van de ouder.
  • Bewust je stem inzetten.  Gebruik gericht in contact met je kind zijn naam, vertel in duidelijke taal en korte zinnen wat je doet tegen je  kind in en herhaal dit vaak, praat met een duidelijke intonatie. Reageer positief op de geluidjes en klanken die je  kind maakt en herhaal ze.  Door de verschillende intonaties in je stem duidelijk te laten horen leert je kind de verschillende emoties.
  • Ook geur helpt hierbij: gebruik van dezelfde parfum/aftershave stimuleert herkenbaarheid.
  • Positieve aandacht geven is net als bij goedziende kinderen erg belangrijk, maar voor blinde kinderen nog belangrijker. Het is goed om te laten merken dat je ziet wat je kind doet en hem opmerkt , hem vertrouwen te geven dat hij mag ontdekken en hierdoor vertrouwen krijgt in zijn eigen kunnen.
  • Het blinde kind mist veel van zijn omgeving vanwege het missen van zijn visuele zintuig. Het is belangrijk dat de ouders en andere direct betrokkenen de omgeving  naar het kind toebrengen zodat het kind veel ervaringen  op kan doen en geïnteresseerd raakt in zijn omgeving.  Bijvoorbeeld het kind de lege pan met pollepel geven en ermee laten spelen. Hierbij is het belangrijk dat het blinde kind de tijd krijgt om zijn omgeving te ontdekken.
  • Veel spelletjes met je blinde kind doen waardoor je kind positieve ervaringen op doet in het contact met anderen, dit zorgt voor een goede sociaal emotionele basis. Bijvoorbeeld schootspelletjes.

Ontwikkeling

Stappen binnen de sociaal-emotionele ontwikkeling zijn onder andere:

  • het leren onderscheid maken tussen zichzelf en de ouder;
  • het leren onderscheid maken tussen bekenden en onbekenden (waaronder eenkennigheid, scheidingsangst, vreemdelingenangst);
  • gedeelde aandacht (joint attention);
  • contact leggen met de ouder;
  • spelen met de ander.

Bij deze ontwikkeling is er een wisselwerking tussen de aanleg van het kind (rijping, genen, lichamelijke gesteldheid) en zijn omgeving (opvoeding, thuissituatie, peuterspeelzaal).  De signalen, de lichaamstaal en de gezichtsuitdrukking van het jonge blinde kind zijn  minder duidelijk  en daardoor lastiger te begrijpen voor ouders dan bij ziende kinderen. Het goed reageren op je kindje kan hierdoor moeilijker zijn. De sociaal-emotionele ontwikkeling wordt vaak gezien als basis voor de andere ontwikkelingsgebieden en heeft ook invloed op de andere ontwikkelingsgebieden. Het is  belangrijk om hier veel aandacht aan te besteden, zeker in de eerste jaren na de geboorte.  Het kind gaat zich ontwikkelen vanuit een veilige basis, deze start met een veilige hechting met zijn ouders/verzorgers. Bij stress weet het kind zijn ouder als veilige basis weer te vinden. Vanuit een veilige basis gaat het kind de wereld om zich heen ontdekken.  Welke adviezen voor jouw blinde kindje geschikt zijn,  hangt af van jouw kind en van de situatie en jezelf als ouder.  Ieder kind is anders, wat bij het ene kind helpend kan zijn hoeft niet te werken bij een ander kind. Het blinde kind is net als het ziende kind uniek met een eigen persoonlijkheid en temperament. Sommige kinderen laten stereotiep gedrag zien als uiting van vermoeidheid, als ze zich niet zo fijn voelen of door een andere oorzaak. Zoals heen en weer bewegen met de romp, in de ogen boren. Ook kunnen sommige blinde kinderen teruggaan naar een vorige ontwikkelingsfase. Om dit gedrag te volgen kan begeleiding van een professional ingezet worden.

Specifieke punten bij dit onderwerp

Voor het ontwikkelen van een gezonde sociaal-emotionele basis zijn veel ontwikkelingsgebieden betrokken en is het belangrijk dat er verschillende mijlpalen in de ontwikkeling worden behaald.  Dit zijn onder andere de hechting (waaronder gedeelde aandacht, object- en persoonspermanentie)   emotieregulatie,  seksuele ontwikkeling, taal ( waaronder handentaal), mentaliseren, zelfbeeld en spel.

Wat als het anders gaat?

Onderstaande punten komen regelmatig voor bij jonge blinde kinderen. Als je je zorgen maakt of gedragingen te lang duren kun je overleggen met een professional van Visio of Bartiméus.

  • Je kind is erg eenkennig.
    Bij blinde kinderen zien we dat deze eenkennigheid vaak heviger is en langer duurt. Je kindje heeft meer tijd nodig om er overheen te komen en zich ook vertrouwd te leren voelen bij andere mensen. Blijf veel aandacht besteden aan de band met je kind en dit langzamerhand uitbreiden naar andere mensen.
  • Het kan zijn dat je  kind niet lekker in zijn vel zit, het lijkt te blijven ‘hangen’ in zijn sociaal-emotionele ontwikkeling en is nog niet toe aan de volgende stap.  Je kind kan bijvoorbeeld nog niet wennen op de peuterspeelzaal en blijft zich vastklampen aan zijn moeder of vader.  De overgang van dichtbij zijn vader en moeder in zijn eigen veilige omgeving naar een andere onbekende omgeving los van zijn ouder kan nog te groot zijn. Je  kind heeft hier meer tijd voor nodig. Een later moment kiezen om weer te proberen te wennen aan een nieuwe omgeving wanneer je  kind zich steviger voelt kan dan helpen.
  • Het kind keert zich steeds meer terug in zichzelf, vertoont veel stereotiep gedrag en maakt geen contact, komt passief over. Dit kan verschillende oorzaken hebben. Het kan zijn dat je kind erg moet wennen aan iets nieuws of ergens van geschrokken is of te weinig uitdaging ervaart. Overleg hierover met de betrokken ambulant begeleider.
  • De schok van de diagnose van blindheid van je  kind kan er toe leiden dat je erg verdrietig bent of zelfs depressief waardoor je  zelf minder beschikbaar bent voor je  kind.  Misschien kunnen gesprekken met de maatschappelijk werker van Visio of Bartiméus je helpen in het omgaan hiervan.
  • Als je kindje nog niet praat, is het lastig om zijn gedrag goed te interpreteren. Je  kind kan dan ervaren dat hij niet goed wordt begrepen en kan dit uiten door gedragsproblemen of moeilijk te corrigeren gedrag.
  • Het kan voor je kind moeilijk zijn om zijn gevoelens en gedrag te reguleren, vooral als hij nog niet praat. Hij heeft hiervoor nog begrenzing van zijn ouders nodig.
  • Het gedrag dat je blinde kindje kan laten zien kan soms lijken op het gedrag van een kind met autisme zoals veel herhalend spel laten zien, stereotiep gedrag vertonen, letterlijk herhalen van de taal van de ouder, het  woordje ‘ik’   laat gaan gebruiken en lang de woordjes  ‘ik’  en ‘jij’ met elkaar verwarren .  Bespreek dit met de betrokken ambulant begeleider .

Inspiratie

Meer informatie is te vinden via:

  • http://www.ncb.org.uk/early-support/resources
  • Zo ontdek ik het! Hoe ouders hun blinde baby kunnen helpen. K. Bakker, M. Roza, Bartiméus Reeks, 2010.
  • van Eijden, 2015, persoonlijkheidsontwikkeling van jonge blinde en slechtziende kinderen en van kinderen met een meervoudige beperking. Uitgave: expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen 2015
  • Tipkaart, Sociaal-emotionele ontwikkeling
  • Zo zit dat, Lichaamsbeleving en seksuele ontwikkeling. Een leidraad voor begeleiders en ouders van blinde en ernstig slechtziende kinderen en jongeren. ILO (interlandelijk overleg  6).

Ervaringsverhaal

Interview met de moeder van Immanuel.

Bronvermelding:

  • Van Eijden, 2015, persoonlijkheidsontwikkeling van jonge blinde en slechtziende kinderen en van kinderen met een meervoudige beperking.  Uitgave: Koninklijke Visio, expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen 2015.
  • ESSEON-R, schaal voor het sociaal-emotioneel ontwikkelingsniveau, J. Hoekman, A. Miedema, B. Otten, J. Gielen, Hogrefe.
  • VIPP-V
  • Baby’s en peuters met visueel functie-verlies, handboek voor ouders van jonge blinde en slechtziende kinderen. Marjolein Dik, april 2005.
  • Social-emotional development from birth to three years of age, important milestones, challenges and interventions in relation to visually impaired children, A. Ingsholt, 2008.
  • Insights from the blind, Selma Fraiberg, 1977.

 

Auteur: Liduin van Schaik, GZ-psycholoog/orthopedagoog Bartimeus, januari 2018

 

Tipkaart, Sociaal-emotionele ontwikkeling
Titel: Tipkaart, Sociaal-emotionele ontwikkeling (7 clicks)
Onderschrift:
Filename: tipkaart-sociaal-emotionele-ontwikkeling.pdf
Size: 111 KB
ZO ZIT DAT een leidraad SAFE
Titel: ZO ZIT DAT een leidraad SAFE (6 clicks)
Onderschrift:
Filename: zo-zit-dat-een-leidraad-safe.pdf
Size: 479 KB

 

Deel dit artikel