Contact
Frank ter BeekFrank ter Beek
Gepubliceerd op

Techniekonderwijs voor de leerling met een visuele beperking. Zin of onzin?

Vooraf

Het is lastig in het algemeen uitspraken te doen over de (on)zin en haalbaarheid van techniekonderwijs aan een leerling met een visuele beperking. Alleen al omdat bijna iedere visuele beperking weer anders uitpakt. Niet alleen de visus is bepalend, maar het hele samenspel van waarneming, verwerking, compensatie en individuele eigenschappen en talenten. De ogen zijn wat ons betreft slechts één van de instrumenten, waarmee de leerling vat kan krijgen op zijn of haar omgeving.

Doelen van het vak

Door mensen van buiten het vak wordt het doel van de lessen techniek nogal eens gezien als het produceren van werkstukken. Iedere docent techniek weet dat het vak veel meer inhoudt dan dat.

Het aanleren van en oefenen met praktische (en creatieve) vaardigheden hoort ons inziens tot de kernvakken van het onderwijs. Wanneer een leerling hierin tegen een beperking aan loopt, betekent dat niet dat deze vaardigheden minder belangrijk zijn. Integendeel: het onderwijs is erop gericht om een leerling te leren zelfstandig, zelfredzaam en autonoom in de wereld te staan. Kortom zich te ontwikkelen tot de ‘beste versie van zichzelf’. Juist voor een blinde of slechtziende jongere is het van groot belang het gevoel te ontwikkelen dat het ook voor hem of haar mogelijk is om op eigen benen te staan. Dat betekent niet dat hij of zij per definitie hetzelfde moet kunnen als een goedziende leeftijdsgenoot, maar wel dat hij of zij vaardigheden kan ontwikkelen die de zelfstandigheid en zelfredzaamheid vergroten en een gevoel van autonomie (‘ik ben wie ik ben’) te vergroten. Dat kan in hoge mate bijdrage aan het leren omgaan met de eigen beperking in het dagelijks leven.

We weten allemaal dat een leerling met een ernstige visuele beperking geen werk zal vinden in de uitvoerende techniek. Waar mogelijk moet het vak techniek (of technologie) dan ook gericht zijn en tot doel hebben om bij te dragen aan algemene dagelijkse vaardigheden. Bij leerlingen met een grote interesse in de techniek, zou het moeten bijdragen aan een zinvolle vrije tijdsbesteding of een goede begripsvorming om later in een meer technische werkomgeving een andere passende baan te vinden.

Vaardigheden

Omdat voor iedere docent de tijd en de mogelijkheden beperkt zijn, moeten er keuzes worden gemaakt. Vanuit ons speciaal onderwijs brengen wij daarom prioriteiten aan: veel aandacht voor de basis en waar mogelijk ruimte voor ‘hogere’ doelen:

Schema kennismaken

Het kan geen doel zijn van het onderwijs een serie producten te maken. Wel om een aantal vaardigheden aan te leren: zagen, schuren, boren, etc. Er is geen reden om een leerling uit te sluiten van een bepaalde vaardigheid, op grond van zijn visus. Wel moeten er keuzes gemaakt worden in hoe en waartoe je de vaardigheid aanbiedt. Een blinde leerling hoeft niet een zaagmachine te bedienen, maar moet wel ervaren dat het een middel is om van een boom tot een stoel te komen. Als de leerling weet hoe de zaagmachine werkt, kan hij ook een ander adequaat om hulp vragen.

Leven met een visuele beperking betekent doorgaans dagelijks zoeken naar oplossingen om dingen, die voor anderen heel gewoon zijn, op een eigen wijze op te lossen. Daarvoor moet je in ieder geval weet hebben van wat er mogelijk is. Een voorbeeld uit de praktijk: Als een blinde leerling niet weet dat een knoop met een draad wordt vastgezet en dat je hiervoor een naald gebruikt, zal hij ook niet op het idee komen er iets mee te doen. Erger nog: heeft hij alleen maar ervaring opgedaan met de plakstift om materialen te verbinden, dan zal hij mogelijk aannemen dat de plakstift overal voor gebruikt kan worden. Als hij daarentegen kennis heeft gemaakt met 10 manieren om materialen aan elkaar te verbinden, kan hij eenvoudiger besluiten:

  • dat hij de zelf draad en naald gaat proberen óf
  • dat hij iemand gericht kan vragen of al of niet samen de knoop met draad en naald te verbinden.

Waar een goedziende leerling vanzelf allerlei materialen en toepassingen in zijn omgeving ziet, geldt deze vanzelfsprekendheid niet voor de leerling met een visuele beperking. Het aanraken, voelen, ruiken en bewerken van diverse materialen is van grote waarde om grip te krijgen op de wereld. Als we dan toch moeten kiezen: liever drie keer een ander materiaal bewerken, dan dezelfde tijd drie keer in houtbewerking steken.

Conceptvorming

Juist als je weinig of niets ziet is het lastig een concreet beeld te hebben van de wereld om je heen. Weten hoe iets in elkaar zit versterkt jouw grip op de wereld. Begripsvorming vindt primair plaats in de (zintuiglijke) ervaring. Als je een voorwerp in handen hebt en ermee werkt, leer je het echt kennen. Het vak techniek leent zich bij uitstek om deze ervaringen op te doen. Natuurlijk is het veel gemakkelijker om een ‘helper’ het eea te laten doen voor de leerling of allerlei begrippen alleen in theorie te behandelen. Dit betekent helaas ook, dat je de leerling in een wereld ‘van horen zeggen’ laat. Een beperkte begripsvorming leidt uiteindelijk ook weer tot moeilijkheden bij andere vakken als wiskunde, nask, maar ook bij de begripsvorming in de talen.

Perfectie

Iedere leerling met een visuele beperking loopt regelmatig tegen het gevoel aan dat hij niet kan voldoen aan de gestelde norm in vergelijking met een goedziende klasgenoot. Het is onmogelijk van een leerling met een visuele beperking dezelfde perfectie te verwachten. Hoewel veel slechtziende en soms zelfs blinde leerlingen best in staat zijn met heel veel inspanning daarbij in de buurt te komen, het zal nooit hetzelfde zijn. Hoe meer gefocust wordt op het eindproduct, hoe groter het gevoel van ‘mislukken’ zal zijn. Hoe meer men de aandacht richt op het proces, de vordering en de creativiteit om eigen oplossingen te verzinnen, hoe meer de leerling aan eigenwaarde kan groeien. Leerlingen zelf iets laten ontwerpen, gebruik makend van de benoemde vaardigheden en materialen, draagt bijna altijd bij aan de gewenste doelen, zonder dat vergelijking met medeleerlingen direct een rol hoeft te spelen.

Aanpassingen en hulpmiddelen

Op eduVIP vind u diverse artikelen om het onderwijs aan een leerling met een visuele beperking aan te passen. Welk hulpmiddel ook gekozen wordt, hoe zeer de les ook aangepast wordt, in onze visie betekent ‘meedoen’ dat je binnen de context leert jezelf te mogen zijn. Alle aanpassingen en hulpmiddelen kunnen helpen, omdat ze soms een hoop energie en frustratie besparen. Niet meer en niet minder.

Deel dit artikel