Contact
Ans WithagenAns Withagen
Gepubliceerd op

De verschillende zintuigen

Inleiding

In ons dagelijks leven krijgen we via onze zintuigen allerlei soorten informatie binnen. Hiermee vormen we ons een beeld van de wereld. Elk zintuig zorgt voor andere informatie. Als je bijvoorbeeld op het station staat, zie je de trein aankomen, hoor je via de luidspreker hoe laat deze vertrekt, je ruikt waar je koffie kunt kopen en als je tot actie overgaat proef je deze ook. En als je op het perron loopt voel je met je voetzolen de ribbeltegels die er liggen (maar doorgaans ben je jezelf hier nauwelijks van bewust). Naast de meer bekende zintuigen gezichtsvermogen, gehoor, reuk, tast en smaak, hebben we ook een aantal minder bekende zintuigen. Dit zijn: het houdings- en bewegingsgevoel vanuit gewrichten en spieren  (of propriocepsis), het evenwichtszintuig (of vestibulair systeem), het pijngevoel en de temperatuurgevoeligheid. Voor een blind kind spelen de tast en deze lichamelijke zintuigen een belangrijke rol bij de waarneming van nieuwe objecten en de omgeving.

 

1. Zintuigen en waarneming

Zintuigen spelen een belangrijke rol  bij de waarneming. De mens heeft
verte-zintuigen, te weten de oren en ogen, en nabijheids-zintuigen, namelijk reuk, smaak en tast. De reuk hoort officieel bij de nabijheidszintuigen, maar geuren zijn ook over een afstand waar te nemen. De patatkraam ruik je bijvoorbeeld al van grote afstand. Voor veel mensen is het gezichtsvermogen het meest overheersende en daardoor ook belangrijkste zintuig. Doordat het snel een goed overzicht van een situatie geeft, vertrouwen we er vaak het meeste op. Deze zogenaamde “visuele dominantie” is niet aangeboren, maar ontwikkelt zich in de loop der tijd.

1.1    Waarnemen

Via de zintuigen komt informatie binnen over de wereld om ons
heen. De waarneming is één van de basisfuncties van het zenuwstelsel. Via de zintuigen worden er prikkels opgevangen uit de omgeving, deze worden vervolgens verwerkt via ons zenuwstelsel en tot slot wordt er betekenis aan de prikkels verleend via de hersenen. Een ander woord voor het begrijpen van hetgeen we waarnemen is perceptie.

Denk bijvoorbeeld aan een poes die langs de benen strijkt van een jong blind meisje. Het kind voelt dat er iets op haar been. Je ziet dat je dochter de prikkel opmerkt doordat ze met haar handen naar haar benen toegaat als ze dit voelt. Wanneer een kind nog niet weet wat de oorzaak van de gevoelde prikkel was, kun je hier als ouder op inspelen “Dat was onze poes die langs je benen liep. Dat voelde jij he?” Eventueel kun je op dat moment je dochter nog de haren van de poes laten voelen. Zo help je bij het betekenis geven aan de waarnemingen die door het kind worden opgevangen.

1.2    Betekenisverlening of ‘conceptvorming’

Aan waarnemingen worden dus  doorgaans betekenissen gekoppeld. Deze zijn vaak subjectief, zoals ten aanzien van het uiterlijk van “iets”: het is mooi of juist helemaal niet. Andere voorbeelden van subjectieve betekenisverlening zijn: het ruikt lekker of stinkt, het voelt prettig of vervelend, het klinkt prachtig of te hard en het is een mooie of juist enge beweging.  Iedereen geeft een eigen “label” aan een waarneming. Hierin spelen eerdere ervaringen een grote rol, net als opgedane kennis.

Vanuit verschillende waarnemingen worden concepten opgebouwd: op basis van de waargenomen prikkels wordt een beeld gevormd van de wereld en “hoe deze in elkaar zit”. Verschillende indrukken worden geïntegreerd, getoetst aan eerdere ervaringen en aanwezige kennis. En indien nodig worden extra vragen gesteld. Wanneer één van de zintuigen een defect vertoont, zal dit van invloed zijn op de vorming van begrippen of concepten. Tijdens het werken met kinderen met een visuele beperking blijkt vaak hoe zij op een andere wijze een beeld vormen van objecten en ruimtes.

Dat de conceptvorming anders verloopt, wordt duidelijk met het volgende voorbeeld. Het verschil tussen een spiegel en een ruit is voor ziende mensen eenvoudig waar te nemen. Een blind meisje vertelde echter het volgende: “Een van de meest ingewikkelde dingen om te leren waren de begrippen spiegel en ruit. Voor mij voelen ze hetzelfde aan: ze zijn allebei glad en vaak een beetje koud. Ik weet nu, dat ziende mensen zichzelf kunnen zien in een spiegel: als je ervoor staat zie je je eigen gezicht van de voorkant, maar je kunt er niet doorheen naar buiten kijken. Een ruit voelt voor mij hetzelfde aan, maar jullie kunnen er door naar buiten kijken. Jullie kunnen er doorheen ook dingen van buiten het huis zien. Voor mij is het een raar idee, dat als ik door een deur naar buiten gelopen ben, mama toch nog kan zien wat ik buiten doe, terwijl zij er niet bij is.”.

Dit soort verschillen in de functie van objecten zijn voor blinde kinderen heel lastig, omdat ze al tastend nauwelijks onderscheid kunnen waarnemen. Kinderen leren de verschillen alleen kennen door er zelf ervaringen mee op te doen.

Het is belangrijk voor ouders om hun kind vanuit de verschillende zintuigen ervaringen op te laten doen met een nieuw object of voorwerp, hoe voelt de vorm van een sinaasappel, hoe voelt de schil, kun je ermee rollen, hoe ruikt deze, hoe proeft het als je hem opensnijdt. Hoe voelt de vorm dan aan?

Des te meer ervaringen een kind opdoet, hoe beter het concept ‘gevuld’ wordt. In het boek “FanTASTisch, een inspiratiebron voor ouders van blinde kinderen.”, staan verschillende ideeën voor ouders beschreven om de ontwikkeling te stimuleren. In hoofdstuk 2 kunt u lezen welke begrippen de meest lastige zijn voor kinderen om te kunnen gebruiken. Zie: conceptvorming

 

2. Het verwerken van zintuiglijke informatie

In het normale dagelijkse leven leveren alle zintuigen tegelijkertijd informatie aan, het scheiden van zintuiginformatie is kunstmatig. Om zo volledig mogelijk geïnformeerd te worden over objecten, gebeurtenissen en activiteiten, is het van belang informatie via verschillende zintuigen waar te nemen en informatie vanuit deze zintuigen te integreren. Waarnemen op basis van informatie uit verschillende zintuigen, geeft meer complete informatie dan de waarneming via één zintuig. Bij het spelen of begeleiden van kinderen met een zeer ernstige visuele beperking is het van belang dat de ouders of begeleiders zoveel mogelijk kanalen aanspreken om het – ten dele of volledig – ontbrekende visuele kanaal te compenseren. Bij de kennismaking met een nieuw concept of object, kun je kinderen bewust maken van informatie die ze via verschillende zintuigen kunnen opdoen. Bij het introduceren van een nieuw balletje met opvallende textuur en belletje erin, kan je specifieke en gerichte vragen stellen om het kind te sturen in het ontdekken en opdoen van informatie. Hoe voelt deze bal? Vind je dat lekker aanvoelen? Kun je hem indrukken? Hoe klinkt het? Hoor je wat? Ruikt het balletje ook speciaal of niet? Kun je hem op de grond laten vallen? Stuitert de bal weg of niet?

Voor ziende personen is het gezichtsvermogen doorgaans het meest dominante zintuig omdat dit zintuig de beste ordenings- en organisatiemogelijk-heden biedt: door middel van de visus kan eenvoudig overzicht over een situatie verkregen worden. Dit betekent dat kinderen met een ernstige visuele beperking op een andere manier greep moeten leren krijgen op situaties en hun omgeving. Het is van belang dat ouders en begeleiders hen optimaal moeten stimuleren bij het inzetten en gebruik maken van de verschillende zintuigen. In de begeleiding is het belangrijk om te weten welk kanaal het kind de meeste mogelijkheden biedt en zijn voorkeur heeft: door middel van observaties wordt duidelijk of een kind meer gericht is op hoe iets voelt, hoort of juist ruikt.

Bij sommige kinderen loopt de verwerking van de informatie via de zintuigen wat anders. Hierover kunt u meer lezen in de link ‘Sensorische informatieverwerking’.

 

Inspiratiebronnen

  • ‘Visueel, thema zintuigen’, A. van de Wege & A. Withagen.
  • Withagen, A., Heins, L., Blok, A., Betten, A., Buurmeijer, A., Mul, M., & Oosterlaak, L. (2010). Fantastisch, een inspiratiebron voor ouders van blinde kinderen. Huizen, Visio uitgave.

 

Auteurs:  Ans Withagen, Anneke Blok en Marion Geertse, 2018

 

Deel dit artikel